Film over Overduin maakt indruk

De film van Willy Berends en Cars Bijlstra ‘Het Geweten van een Stad’ over dominee Leendert Overduin wordt mogelijk een speelfilm. Geertjan Lassche heeft er plannen toe, Dat vertelt Willy Berends zondagmiddag in de nabespreking bij Concordia waar een derde extra voorstelling wordt gegeven. 

Enschede - Het is zondagmiddag 18 augustus en de derde extra voorstelling van de documentaire ‘Het Geweten van een Stad’ staat op punt van beginnen. Willy Berends zit bij Concordia op het terras om de bezoekers te verwelkomen. De zaal stroomt aardig vol. Mark Drenth, programmeur bij Concordia, houdt een openingswoord en heet de bezoekers welkom. Hij heeft het over ‘een prachtige documentaire die in coronatijd in première ging’. “Toen hebben maar heel weinig mensen de film kunnen zien. Wel is hij nog op Oost en YouTube te zien geweest en anderhalf jaar geleden is er een Engelse vertaling in première gegaan. Dit wordt de derde extra voorstelling over Enschede in de Tweede Wereldoorlog. De film heeft heel wat losgemaakt, en niet alleen in Enschede.’’

In het begin van de film maakt de scene met Henk van Gelderen over de fabricage van de Jodensterren direct al veel indruk. Er moest voor de sterren nog betaald worden ook. Ze werden in de oorlog gedrukt bij de Enschedese stoomweverij De Nijverheid. Dat ze in Enschede zijn gedrukt, werd pas in de jaren 90 bekend. Eerder werd gedacht dat de sterren die Joden op hun kleding moesten dragen in Polen werden gemaakt. In de film is Erik Dijkstra de verteller. De tekeningen zijn van Sonna Krom. De verhalen komen van Enschedeërs die te maken hebben gehad met Leendert Overduin.  

Overduin kwam als dominee in 1937 naar Enschede. Toen in september 1941 bij wijze van represaille voor een sabotagedaad 105 overwegend Enschedese Joden naar concentratiekamp Mauthausen werden gedeporteerd, nam Overduin de taak op zich om onderduikadressen te regelen. Het werd een soort van ondergrondse woningcorporatie. In totaal ging het om zo’n 1200 adressen waar onderduikers gehuisvest werden. “Het was een goed plan en het was goed georganiseerd’’, zegt Berends. “En alle mensen die via Overduin zijn ondergedoken hebben het overleefd. De helft van de Joden heeft gebruik gemaakt van het aanbod van Overduin om onder te duiken. En de helft niet. De man was een ongelofelijke organisator. en het was niet voor niks hè. Iedereen die onderduikers had werd keurig betaald.’’
 

In het begin zorgden de kerkgangers voor de onderduikadressen. Vooral de Potgieterstraat deed volop mee. Later breidden de adressen zich uit naar Friesland en Brabant. Vanuit de zaal meldt zich een nazaat van een Cohen die in Brabant zat ondergedoken. “Dankzij Overduin zit ik hier.’’

Berends hoorde in 2007 voor het eerst over Overduin. Dat kwam door het boek ‘Enschede de Mensen de Stad’ en een verhaal met Bert Woudstra. “Van Woudstra kreeg ik de biografie over Overduin van Arnold Brekkenkamp. De held van Enschede? Dat is Overduin. Anderhalf jaar later kwam Rudy Klomp erbij. Hij wilde op de foto bij het graf van Overduin. Hij was zoon van een SS’er.’’ Na de oorlog ontfermde Overduin zich over kinderen als Rudy Klomp. Tijdens de oorlog werd hij meerdere keren opgepakt door de Duitsers, maar telkens wist hij zich vrij te kletsen, meldt de film. Hij wilde gewoon mensen helpen, bij Duitsers zou hij dat ook doen. “Overduin is boven de oorlog gaan staan’’, aldus Berends. “In Enschede zijn veel meer Joden door de oorlog gekomen als elders. Dan moet ook de melkboer en de politie meewerken.’’ 

Berends maakte de film samen met Cars Bijlstra uit Den Ham. “Het is niet voor te stellen wat Overduin allemaal heeft gedaan”, aldus Berends. De film was al klaar in 2020 toen het verhaal van Maja Hertz, woonachtig in Israël, er nog bij in moest. “Twee dagen voor corona zijn we naar Israël gegaan.’’

De film was oorspronkelijk bedoeld voor middelbare scholieren. Nu is er ook een Amerikaanse versie, nagesynchroniseerd. Ook is er een boek gemaakt dat onder scholieren is verspreid en in het Duits is vertaald. Berends: ‘’Het blijft bijzonder, ook in Duitsland is men geraakt door dit verhaal.’’ De Nationale Reisopera is van plan een opera te maken over Overduin. Dat staat gepland in 2027. En Geertjan Lassche, met wie Berends al eerder films maakte, heeft het idee opgevat om een speelfilm over Overduin te gaan maken.