De bevrijding van Overijssel. (Foto Historisch Centrum Overijssel)
De bevrijding van Overijssel. (Foto Historisch Centrum Overijssel) (Foto: PR)

De bevrijding van Overijssel in 17 verslagen en documentaires

Als gevolg van de verscherpte maatregelen in verband met het coronavirus is de Vrijheidstour van RTV Oost langs alle activiteiten in de provincie geannuleerd. In plaats daarvan gaat de omroep voor Overijssel van 1 t/m 17 april terugblikken op de bevrijding van Overijssel, precies 75 jaar geleden, met elke dag een mini-documentaire en een bevrijdingsverslag.

REGIO - Elke dag keren we terug naar de oorlogsjaren met een mini-documentaire. Samen met het Historisch Centrum Overijssel verzamelde RTV Oost het afgelopen jaar bijzondere oorlogsverhalen en verfilmde deze. De verschillende verhalen geven een goed beeld hoe inwoners van Overijssel de Tweede Wereldoorlog destijds beleefden. Natuurlijk is er ook ruim aandacht voor de bevrijding van Overijssel. Elke dag zie en hoor je welk stukje van de provincie werd bevrijd en hoe dat in zijn werk ging.

Trailer mini-documentaires:  

1 april
Documentaire over de militaire inval

De inval van de Duitsers in Nederland in mei 1940 kwam niet geheel onverwacht. Zo kregen alle seinwachters in de maanden voor het uitbreken van de oorlog de opdracht om elke avond de wissels om te zetten. Dat deed seinwachter Gerhard Monnikhof uit Oldenzaal ook, waardoor bij de inval op 10 mei een Duitse trein op een doodlopend spoor voor een stootblok tot stilstand kwam. Dat leverde een urenlange vertraging op. Uren die goed van pas kwamen bij het voorbereiden op de inval van de Duitsers. Het omzetten van de wissel door Gerard Monninkhof wordt gezien als een heldendaad, een van de eerst verzetsdaden van de Tweede Wereldoorlog.

Bevrijdingsverslag Haaksbergen, Enschede, Diepenheim

St. Isidorushoeve mocht zich op Paaszondag 1 april het eerste bevrijde dorp van Overijssel noemen. Even later trok de 32nd Guards Infantry Brigade via Beckum naar Boekelo en bereikte al vroeg in de morgen de opgeblazen Lonnekerbrug, waar strijd geleverd zou moeten worden. Via Haaksbergen ging het naar de oostkant van Enschede. Ook in Diepenheim konden de vlaggen uit. Het nabijgelegen Goor moest nog een week lang de Nederlandse driekleur binnenhouden.

2 april
Documentaire over een oorlogsromance

Het is niet ongewoon in oorlogstijd: vrouwen die verliefd worden op vijandelijke soldaten en daarmee ook een relatie krijgen. In een tijd dat anticonceptie nog onbekend is, is het gevolg dat er in Nederland ongeveer 15.000 kinderen rondlopen van Duitse militairen. Ze worden na de oorlog “moffenkinderen” genoemd of “kind van de vijand”. Frans Schmolzer is zo'n kind. Zijn moeder Truus ter Laak uit Overdinkel krijgt tijdens de oorlog een relatie en een kind met een soldaat die vecht voor de Duitsers. De in 1945 geboren Frans Schmolzer vertelt over de invloed die zijn Duits klinkende achternaam op zijn leven heeft gehad, over de zoektocht naar zijn echte vader en de moeilijke tijd die zijn moeder heeft gehad.

Bevrijdingsverslag Oldenzaal, Denekamp

Het grootste deel van het Britse leger trok op Tweede Paasdag richting Oldenzaal. Men vergat Denekamp niet, maar bijna wel Ootmarsum, dat na aandringen van de burgemeester nog even door een kleine eenheid werd bevrijd. Een deel van de Britten volgde een route in de richting van Hengelo maar stuitte op hevige tegenstand. De Canadezen bereikten het al bevrijde Diepenheim. Er wachtte hen zware taak: het forceren van een overgang over het Twentekanaal bij Delden.

3 april
Documentaire over verzet in Hengelo

De april/meistaking. Het grootste massale volksverzet dat we ooit hebben gezien in de geschiedenis van een oorlog in Europa. Honderdduizenden stakers. En dat begon allemaal bij Stork in Hengelo. Binnen een uur lagen alle machines stil. Maar het antwoord van de Duitsers was snoeihard. Er moesten doden vallen en al snel reden de Duitsers al schietend door Hengelo. Jan Berend Vlam van metaalbedrijf Dikkers in Hengelo was één van de initiatiefnemers van de staking. De zoon en kleinzoon van Vlam vertellen zijn verhaal.

Bevrijdingsverslag Hengelo, Weerselo, Borne, Losser

Op dinsdag 3 april konden de Britten Hengelo aan het rijtje bevrijde plaatsen toevoegen. In de namiddag volgde Borne en een dag later Zenderen. Ook Weerselo en Losser werden bevrijd. Op 3 april aan het eind van de middag begon de Canadese aanval bij Delden. Geprobeerd werd het kanaal over te steken. De tegenstand van de jeugdige Herman Goering Divisie was hevig. Canadese soldaten die de overkant hadden bereikt raakten ingesloten en moesten eigen artillerievuur trotseren.

4 april
Documentaire over dictatuur in Delden

De oorlog is gevorderd en hoewel het nog maanden zal duren voor Overijssel is bevrijd van de bezetter, keert het tij ten gunste van de geallieerde strijdkrachten. De plaatsvervanger van Adolf Hitler in Nederland, Rijkscommissaris Seys-Inquart, gaat vanuit eerst Den Haag en daarna Apeldoorn alvast meer richting de Duitse grens. Het bestuursapparaat strijkt neer in Delden. Alle gasten moeten weg uit hotel Carelshaven om plaats te maken voor de Duitse bezetters. De familie Kluvers heeft ineens andere gasten in het hotel die zelfs de menukaart overnemen...

Bevrijdingsverslag Delden, Ootmarsum

In de nacht van 3 op 4 april barstte de hel los rond het Twentekanaal bij Wiene. In de ochtenduren trokken de uitgeputte soldaten Delden binnen. De Duitsers hadden zich teruggetrokken achter de zijtak van het Twentekanaal. De weg via Bornerbroek naar Almelo lag open. In Almelo boden de Duitsers op sommige plekken felle weerstand en werden de Canadese troepen opgehouden door vernielde bruggen. Het zou nog vijf dagen duren voordat Wierden bevrijd kon worden.

5 april
Documentaire over bewapening in Almelo

Een van de meest dodelijke wapens tijdens de Tweede Wereldoorlog was de V1. Van het Duitse ‘vergeltungswaffe-1’ werden er zo’n 30.000 geproduceerd. Het merendeel werd vanuit West-Nederland afgeschoten en had als doel Londen. In december 1944 plaatsten de Duitsers nog enkele installaties in Oost-Nederland. Deze raketten waren gericht op Antwerpen vanwege het Ardennenoffensief. Maar het wapen was ook onbetrouwbaar en geregeld ging er na de lancering iets mis. Een paar maanden voor het eind van de oorlog verloor de dan vijfjarige Johan Vreman uit Almelo in een klap bijna z’n hele familie…

Bevrijdingsverslag Almelo, Vriezenveen, Tubbergen, Vroomshoop

Op de 5e april werd "bevrijd Twente" uitgebreid met de plaatsen Almelo, Vriezenveen, Vroomshoop en Tubbergen. De weg naar het noorden via Hardenberg en via de Grafschaft Bentheim richting Coevorden lag open. Het Algonquin Regiment dat tot taak had vanuit Almelo richting Wierden te trekken had veel tegenslag. De Duitsers hielden zo lang mogelijk stand bij de zijtak van het Twentekanaal, een strategisch belangrijk punt, dat bij verovering de Canadezen toegang zou bieden tot Centraal Overijssel.

6 april
Documentaire over verraad in Den Ham

De oorlog was ook een tijd van vertrouwen en wantrouwen. Vanaf 1943 groeide in Den Ham het verzet tegen de bezetter maar het was oppassen geblazen want verraad lag altijd op de loer. Het onheil overkwam de Hammer verzetsgroep die actief was op velerlei terreinen. Ze regelde onderduikadressen, nam deel aan overvallen en verleende hulp bij diverse droppings. Voor de familie De Ruiter uit Den Ham was de bevrijding dan ook een gebeurtenis met twee gezichten. Blijdschap omdat er eind kwam aan de oorlog maar verdriet omdat er lange tijd onduidelijkheid was over het lot van vader Hendrik en vier andere verzetsmannen uit Den Ham. Later blijkt dat ze in concentratiekamp Neuengamme zijn omgekomen…

Bevrijdingsverslag Den Ham, Hardenberg, Gramsbergen

De opmars naar het noorden werd op donderdag 6 april voortgezet. Den Ham, Hardenberg en Gramsbergen werden bevrijd. Daarmee was de gehele Overijsselse oostgrens in geallieerde handen. In West-Overijssel moest het spel nog beginnen. Ten noorden van Schipbeek en Twentekanaal en ten westen van een denkbeeldige lijn van Almelo/Wierden recht omhoog moest de bevolking nog maar afwachten wanneer, en ten koste van hoeveel levens en materiele schade, de bevrijding een feit zou worden.

7 april
Documentaire over een familiedrama in Kloosterhaar

Derk Jan te Rietstap is twee maanden na de bevrijding van Nederland geboren in Kloosterhaar. Hij wordt vernoemd naar zijn vader, maar zal hem nooit leren kennen. Derk Jan senior is twee maanden voor de bevrijding gefusilleerd. Derk Jan heeft de sjaal nog die zijn vader droeg toen hij werd vermoord door Duitsers. Het kogelgat is zichtbaar op de plek waar zijn vader dodelijk werd getroffen. Dankzij een dagboek dat zijn moeder bijhield nadat zijn vader werd weggehaald, kent hij zijn vader toch heel goed. Derk Jan te Rietstap vertelt onder meer over het dagboek en de impact die de dood van zijn vader had op het gezin.

Bevrijdingsverslag Dedemsvaart

Tragiek is een woord dat telkens opduikt bij terugblikken op de bevrijding. Leden van het verzet maar ook willekeurige personen die zich op de verkeerde tijd op de verkeerde plaats bevonden kwamen in het zicht van de bevrijding om het leven. Op 6 april al verschenen enkele Canadese gevechtswagens in Dedemsvaart, wat leidde tot feeststemming op straat. De Canadezen gingen weer weg en de Duitsers kwamen terug. Vijftien mannen werden opgepakt en neergeschoten.

8 april
Documentaire over bevrijding in Holten

Op de Canadese Begraafplaats in Holten liggen bijna 1400 soldaten begraven die Nederland hebben helpen bevrijden. Moedige mannen die huis en haard hebben verlaten om de dictatuur van Hitler een halt toe te roepen. Waar kwamen deze mannen vandaan? Waarom vochten deze mannen met gevaar voor eigen leven in een ander land? Journalist Jan Braakman was op jonge leeftijd al erg geïnteresseerd in de Tweede Wereldoorlog. Nu doet hij onderzoek naar de herkomst van de soldaten en probeert zoveel mogelijk familieleden op te sporen en informatie te documenteren. Daarbij is het persoonlijke familieverhaal van Braakman één van de drijvende krachten.

Bevrijdingsverslag Bathmen, Holten, Markelo, Goor

In de nacht van 7 op 8 april staken Canadese eenheden met boten de Schipbeek over en namen een strategische positie in. Goor was Sperrgebiet. De nerveuze Duitsers groeven zich in, terwijl de Canadezen noodbruggen aanlegden over het Twentekanaal. Dan trekken de Duitsers zich plotseling terug. Twee uur later verschijnen de eerste Canadese tanks. Van de geallieerde opmars profiteerden die dag ook Bathmen en Markelo.

9 april
Documentaire over oorlogsschade in Nijverdal

Op 22 maart 1945 tijdens een zonnige voorjaarsdag trekken veel Nijverdallers erop uit. Men keek er niet van op toen Amerikaanse bommenwerpers in de lucht verschenen want de spoorlijnen in de regio waren al vaker doelwit geweest. Niemand kon echter bevroeden dat dit de zwartste dag uit de Nijverdalse geschiedenis zou worden. Dit keer was namelijk een kruispunt vlakbij Nijverdal het doel en de gevolgen waren afschuwelijk: 73 doden en vele gewonden. De materiële schade was enorm. 37 woningen, 22 winkelpanden en een school werden verwoest. Veel mensen waren alles kwijt. Gerrit Jan Piksen hield een dagboek bij en schreef over de rampdag waarbij een groot deel van z’n familie omkwam.…

Bevrijdingsverslag Wierden, Rijssen, Nijverdal

Op maandag 9 april werd eindelijk de patstelling bij Wierden doorbroken. Bang om uiteindelijk omsingeld te worden trok de vijand zich in de nacht van 8 op 9 april toch nog onverwachts terug op Rijssen en Nijverdal en was Wierden eindelijk vrij. Tegen een leger op de vlucht is het gemakkelijker vechten, zodat in Enter, Rijssen en Nijverdal de bevolking relatief veilig de straat op kon om de bevrijders te onthalen.

10 april
Documentaire over vervolging in Deventer

Het duivelse karakter van de nazi’s kwam nergens meer naar voren dan in de behandeling van sommige bevolkingsgroepen als minderwaardige mensen: vooral Joden, Roma en Sinti, Jehova’s getuigen, homoseksuele mannen en gehandicapten. Veel dorpen en steden in Overijssel kenden een Joodse gemeenschap. Het overgrote deel van deze medebewoners heeft de oorlog niet overleefd. Gelukkig sommigen wel. Eén van hen was de kleine Joodse Ben Noach, hij zat op de zolder van een huis op de Sweelinckstraat 11 in Deventer. Samen met zijn vader, zijn moeder, zijn zusje Roberta en zo'n tien andere Joodse onderduikers. Een benauwde schuilplek op maar vijftig meter afstand van het eigen huis van de Noachs's aan de Reinckenstraat.

Bevrijdingsverslag Hellendoorn, Deventer

Hellendoorn wordt op 10 april bevrijd. Overijssel werd min of meer van oost naar west bevrijd. Na verbreding van het front en een omtrekkende beweging oostelijk van Deventer via Colmschate kon op 10 april de hoofdaanval worden ingezet. Op diezelfde dag gingen de bruggen bij Deventer de lucht in. De doorstoot naar de Veluwe zou pas enkele dagen later na bloedige gevechten bij Gorssel plaatsvinden. Deventer werd door de Duitsers verdedigd.

11 april
Documentaire over Kamp Erika

Kamp Erika in Ommen was tot aan de oorlog een doodgewoon werkkamp. Maar toen de Duitse bezetter het voor het zeggen kreeg veranderde het regime drastisch. Eenieder die zich niet met het beleid van de bezetter kon verenigen, liep het risico in Kamp Erika te worden opgesloten. Het waren dus lang niet alleen onderduikers, verzetslieden of valsemunters die de barakken van binnen te zien kregen. Zo ging het ook met Rikus van Heerde uit Zwolle. In de oorlogsjaren was hij een jonge puber die zich niet bewust was van de risico’s, maar ook zeker niet het gevaar opzocht. Waarom hij in het kamp terecht kwam is hem tot op de dag van vandaag nog een raadsel. Over de verschrikkingen en de ellende die Van Heerde in het kamp meemaakte wil hij eigenlijk niet meer nadenken. Nog steeds kan hij soms nachten wakker liggen door de herinneringen aan die tijd. Maar omdat het verhaal van de Tweede Wereldoorlog té belangrijk is om te vergeten, wil Rikus van Heerde de kijkers van RTV Oost nog een keer meenemen naar de tijd van toen.

Bevrijdingsverslag Diepenveen, Raalte, Ommen

Op 11 april werd ook Diepenveen bevrijd. De Canadezen waren op 10 april tot aan Wezepe gevorderd en staken op 11 april de zijtak van het Overijssels Kanaal over richting Raalte. Raalte werd in eerste instantie echter door de Binnenlandse Strijdkrachten vanuit Luttenberg bevrijd. Uren later verschenen de Nova's, gevolgd door de 9e Brigade. Ook andere Canadese onderdelen vervoegden zich in Raalte. Op dezelfde dag werd door de meer oostelijk opererende 5e Brigade Ommen bevrijd.

12 april
Documentaire over valse heldenverering in Heino

De Zwolse NSB’er Koopman bezocht in Heino een café toen hij op de terugweg was van Raalte naar zijn woonplaats Zwolle. In het café trof hij Klaas Muller met zijn vriend Jan Willem Haye. De jongens namen afscheid met een biertje, want de gefrustreerde Klaas moest naar Duitsland. Toen hij Koopman met een NSB-speldje binnen zag komen, riep hij hem meteen ‘houzee’ tegemoet, waarop een stevige woordenwisseling ontstond die door ingrijpen van omstanders werd gesust. De jongens vreesden dat ze hier last mee konden krijgen, fietsten Koopman achterna en sloegen hem van zijn fiets. Niet lang na de moord werden Muller en Haye opgepakt, ze bekenden uiteindelijk hun schuld en werden ter dood veroordeeld. In de kerk in Heino worden de moordenaars ten onrechte vereerd als verzetshelden.

Bevrijdingsverslag Heino

12 april staat in het teken staan van de bevrijding van Heino. In Heino werd nog stevig strijd geleverd maar na een omsingeling werd de weerstand gebroken. Voor zover er nog van tactiek sprake was bij de Duitsers, bestond deze vooral uit het vernielen van bruggen, tijdelijk stand houden en vluchten tot achter de volgende waterbarrière. De Canadezen raakten steeds meer geroutineerd in het slaan van noodbruggen.

13 april
Documentaire over de hongerwinter in Wijhe

In de barre winter van 1944/1945 trokken tienduizenden hongerlijdende burgers vanuit het Westen naar Oost Nederland. De tocht was zwaar en zat vol gevaar. Dat weet Ria van Kessel maar al te goed. Op vijftienjarige leeftijd ondernam zij die tocht met haar zus naar Almelo. De gastvrijheid die zij bij haar gastgezin ervoer heeft een diepe indruk op haar gemaakt. Boerderijgezinnen vingen soms maandenlang Westerlingen, onder wie veel kinderen, op. Ria van Dijk uit Wijhe kan zich dat nog helder voor de geest halen. Haar familie gaf onderdak aan tientallen mensen. Sommige verhalen die zij meebrachten staat nog steeds op het netvlies van Ria gebrand.

Bevrijdingsverslag Olst, Dalfsen, Steenwijk, Wijhe

Vanuit Raalte werd in de ochtend van 13 april Dalfsen bereikt. Langs de IJssel schoot het niet op. De Duitsers voerden achterhoedegevechten om zo lang mogelijk de vluchtweg over de IJssel bij Hattem open te houden. Mijnenvelden moesten worden opgeruimd evenals verspreide verzetshaarden in Olst, dat rond het middaguur werd bevrijd. Noordelijk in Overijssel gingen de zaken voorspoediger. Nieuwleusen, Staphorst en Meppel werden bevrijd. Zelfs Steenwijk, de meest noordelijk gelegen plaats in Overijssel kon deze dag worden bevrijd.

14 april
Documentaire over de razzia in Staphorst

Het is een van de zwartste dagen in de geschiedenis van Staphorst: 30 augustus 1944. 20 willekeurig gekozen Staphorsters werden midden in de nacht van hun bed gelicht en door de Duitsers meegenomen. Ze overleden allen uiteindelijk in concentratiekamp Neuengamme. Onder hen Jan Stegeman, die werkte als kruidendokter in het dorp. Zijn dochter Sibylla zag voor haar ogen gebeuren hoe haar vader hardhandig door de Duitsers werd opgepakt. Als ‘vaderskind’ tekent die gebeurtenis nog altijd haar leven. Nu vertelt zij haar verhaal.

Bevrijdingsverslag Zwolle, Staphorst, Genemuiden, Hasselt

De hoofdmacht, de 7e Brigade, was via Wijhe de stad binnen getrokken. Verschillende verkenningspatrouilles die vanuit diverse richtingen in de nacht en vroege ochtend van de 14e april Zwolle waren binnengedrongen betwistten elkaar later de eer de eerste bevrijders te zijn. Deze dag konden ook Genemuiden, Staphorst en Hasselt zich bevrijd noemen, een dag later gold hetzelfde voor Zwartsluis.

15 april
Documentaire over dwangarbeid

Anton Kijk in de Vegte was schilder in Genemuiden, toen hij werd opgeroepen om te werken voor de Duitsers. In 1944 kwam hij te werken in een vliegtuigfabriek in Dessau, in het oosten van Duitsland. Het werk was zwaar en uitputtend en het eten was slecht. Als dwangarbeider overleefde hij er een aanval en verbleef maandenlang in een kliniek. Daar werd hij goed behandeld en kon hij aansterken. In de lente van 1945 kreeg hij bij een gevangenenruil tussen Russen en Amerikanen zijn vrijheid terug. Na de oorlog sprak hij met geen woord over zijn ervaringen, waardoor zijn kinderen van niets wisten. Totdat ze na zijn dood vele brieven en dagboekfragmenten vonden. Alles was nauwkeurig gedocumenteerd. Nu volgen Dick, Wim en Wil Kijk in de Vegte het spoor naar de geschiedenis van hun vader en bezoeken ze de plekken die de zwijgzaamheid van Anton weer tot leven brengt.

Bevrijdingsverslag Zwartsluis, Vollenhove

Op de vroege zondagochtend 15 april verlieten de Regina Rifles Zwolle in noordelijke richting om via Zwartsluis en Vollenhove later die dag in Steenwijk de Winnipeg Rifles te treffen. Ook de Kop van Overijssel was zo goed als vrij van Duitsers.

16 april
Documentaire over collaboratie van dokter Jansen in Vollenhove

Hij was in de jaren dertig de ongekroonde koning van Vollenhove, dokter Albert Jansen. Een man met groot aanzien, en alom geliefd bij zijn patiënten, die dag en nacht op hem konden rekenen. Toen de oorlog uitbrak verrichte hij nog dappere daden als legerarts voor het vaderland, maar toen de Duitsers de macht hadden overgenomen werd hij samen met zijn vrouw al snel lid van de NSB. In die rol verraadde hij onder meer Joodse onderduikers. Na de oorlog werd dokter Jansen opgepakt en veroordeeld voor collaboratie. Tot grote verbazing van zijn patiënten, die geen kwaad woord over hun goede dokter wilden horen. Kleindochter Floortje Jansen zoekt antwoord op de vraag waarom haar opa fout was in de oorlog, en waarom zijn patiënten hem altijd zijn blijven steunen, tot aan zijn dood.

Bevrijdingsverslag Kuinre

Maandag 16 april zouden de geallieerden naar Blokzijl gaan, waar intussen de bevrijding ook een feit was en dan doorgaan naar Kuinre om dat te bevrijden. Na de bevrijding van Kuinre ontstonden schermutselingen bij Slijkenburg. De Duitsers hadden op zaterdag 14 april de bruggen naar de Kuinderpolder en bij Schoterzijl opgeblazen. En nu kwamen ze, op de vlucht, vanaf Lemmer in de richting van Slijkenburg.

17 april
Documentaire over de afrekening van de moffenmeiden in Kampen

De ontlading in Kampen was enorm, toen op 17 april eindelijk de bevrijders de IJssel overstaken. Dagenlang werd er gefeest. Maar er kwam ook een enorme volkswoede vrij. NSB-ers werden hardhandig opgepakt, en "moffenmeiden", meisjes en vrouwen die met Duitsers waren omgegaan, werden kaalgeknipt. Dat kaalknippen gebeurde vaker, maar in Kampen kreeg het een officieel tintje: een commissie van vooraanstaande heren beoordeelde welke meisjes al dan niet kaalgeknipt moesten worden. Annie Vermeulen was toen 13, en deed volop mee met het bespugen van die meisjes met hun kale koppen. Nu zou ze dat nooit meer doen: "Het was hartstikke zielig, het waren nog kinderen. Dat mag toch helemaal niet…". Samen met amateur-historicus Laurens Hooisma kijkt ze terug op die omstreden wraakactie, hoe "goede" Kampenaren toch heel fout konden handelen.

Bevrijdingsverslag Kampen

Restte nog Kampen, dat op de 17e april bezoek kreeg van een aantal Canadezen die met een roeibootje vanuit IJsselmuiden de rivier over waren gezet. Nadat ze een medaille kregen overhandigd door de burgemeester vertrokken ze weer, omdat hun taken elders lagen. Toch voelden de Kampenaren zich bevrijd en werd er feest gevierd. Pas twee dagen later kon Kampen zich werkelijk bevrijd noemen, toen Canadezen en Britten de stad binnentrokken.

Meer berichten

Het lokale nieuws in uw mailbox ontvangen?

Aanmelden