De schikgodinnen van VanHeek & Co terug in de Lage Bothofstraat.
De schikgodinnen van VanHeek & Co terug in de Lage Bothofstraat. (Foto: PR)

Eerste huurders in appartementencomplex Schikgodinnen Lage Bothof

De 100 appartementen van het nieuwe appartementencomplex De Schikgodinnen aan de Lage Bothofstraat in Enschede zijn klaar. Het complex heeft zijn naam ontleent aan het kunstwerk 'De Schikgodinnen' uit de eerder gesloopte Gerzhi-hal. Deze is in ere hersteld op deze historische plek en heeft een mooie plek gekregen aan het gebouw. Op dinsdag 26 november ontvingen de eerste huurders de sleutel van woningcorporatie De Woonplaats. Alle bewoners krijgen voor de kerstvakantie de sleutel van hun nieuwe woning.

Enschede - De Woonplaats en TBI-onderneming Koopmans Bouwgroep zijn in de zomer van 2018 gestart met de bouw van het appartementencomplex aan de noordzijde van de Lage Bothofstraat. De 82 appartementen, met een huurprijs onder de huurtoeslaggrens, zijn allemaal verhuurd. De toekomstige huurders hebben op basis van lotingsvolgorde een plek in het appartementencomplex gekozen en maakten ze zelf keuzes voor hun keuken, badkamer en toilet. Van de 18 luxe appartementen met een huurprijs van € 875,- exclusief servicekosten, zijn nog enkele beschikbaar.

Boost voor de wijk
Waar vroeger industrie was, ontwikkelt zich nu een nieuwe woonwijk. Renovatie en nieuwbouw geven Lage Bothof een nieuwe impuls. Hierdoor blijft in Lage Bothof een mooie mix van koop- en huurwoningen met nieuwe en bestaande woningen, waar al veel mensen jarenlang met plezier wonen.

Naast dit appartementencomplex wordt aan de zuidzijde van de Lage Bothofstraat nog 54 eengezinswoningen gebouwd door De Woonplaats. Samen met de renovatie van het winkelcentrum en de bouw van een klein appartementencomplex door Kienhuis krijg dit deel van Lage Bothof een boost! Een wijk om trots op te zijn.

De schikgodinnen van VanHeek & Co terug in Lage Bothofstraat

Na vele, vele jaren, staan ze er weer, of beter gezegd: hangen ze weer in de Lage Bothofstraat te Enschede, en wel tussen twee gebouwen van een nieuw appartementencomplex. Het had weinig gescheeld of de beeldengroep De schikgodinnen ooit ingemetseld in de gevel van Weverij Rondweg – was in stukken en brokken in de vuilcontainer beland.

Wie door de Lage Bothofstraat in de wijk Velve-Lindenhof te Enschede komt, ziet daar een gloednieuw appartementencomplex met de – zoals we zullen zien – toepasselijke naam 'De Schikgodinnen'. Het gaat om vier gebouwen, ontworpen door architectenbureau Beltman en gegroepeerd in een carré. Op het binnenterrein bevindt zich een parkeerplaats, die te bereiken is via een doorgang tussen twee woonblokken. Boven die doorgang torenen – hoog in de lucht en voor ieder goed zichtbaar – drie gebeeldhouwde vrouwenfiguren, gevat in een stevig metalen frame. Ze verbeelden de Grieks-mythologische schikgodinnen Clotho, Lachesis en Atropos, die over het levenslot van aardse stervelingen beschikken. De bewoners van het complex die met de auto op pad gaan, rijden er één à twee keer per dag onderdoor. Zo houdt dit intrigerende kunstwerk zo de herinnering aan het textielverleden van die plek in leven.

De voorgeschiedenis

Het complex
Eigenaar van het complex is woningcorporatie De Woonplaats. Toen die het 3,2 hectare grote kavel in 2005 kocht, stond daar nog het gebouw van Weverij Rondweg van het textielconcern Van Heek & Co, al werd er allang niet meer geweven. De hallen werden onder meer gebruikt door Kwantum woonwinkel, de Profimarkt 2000 supermarkt en de Zwarte Markt. Als laatste werd er in november 2010 de opera Maak opgevoerd door de Nationale Reisopera (over de vuurwerkramp van Roombeek).

Niemand had bij aanvang van de bouw in 1957 verwacht dat het alweer zo snel afgelopen zou zijn. Binnen tien jaar sloot het textielconcern namelijk zijn deuren te sluiten, meegezogen in de val van de westerse textielindustrie als gevolg van de concurrentie vanuit lagelonenlanden. Om wat voor gebouw ging het?

De nieuwe stukgoedweverij Rondweg – ook wel 'weefzaal 108' of het 'Gherzi-hal' genoemd – was een technisch hoogstandje van de eerste orde, naar een revolutionair ontwerp van de Zwitserse textielorganisatie Gherzi. Het voldeed aan de hoogste kwaliteitseisen. Met behulp van reusachtige betonnen ventilatiekanalen aan het plafond en in de vloer was het bijvoorbeeld mogelijk om de binnenlucht 10x per uur volledig te verversen en stof af te voeren. Daarnaast heerste er in de 70 bij 80 meter grote ruimte een constante temperatuur en luchtvochtigheid. Om geluidsoverlast te beperken waren het plafond en dak voorzien van nieuw ontwikkeld akoestisch materiaal. Alles was er kortom aan gedaan om de werkomstandigheden van de arbeiders te optimaliseren.

'Rondweg' werd officieel op 31 oktober 1958 in gebruik genomen.

De beeldengroep
Twee weken later waren er opnieuw feestelijkheden: Van Heek en Co bestond honderd jaar en kreeg, als grootste werkgever van Oost-Nederland, het predicaat 'koninklijk' toegekend! Om het eeuwfeest luister bij te zetten, was de 3500 werknemers eerder verzocht om één gulden van hun loon af te dragen, opdat daarmee een geschenk namens het personeel kon worden aangeboden. Vervolgens vroeg men de beeldhouwer Paul Grégoire, bekend om zijn reliëfs met figuren, een toepasselijk kunstwerk te maken dat ingemetseld zou worden in de muur boven de hoofdingang van de nieuwe weverij. Grégoire slaagde er niet in zijn werk op tijd af te krijgen, waardoor er op de grote dag slechts een gipsen model kon worden overhandigd aan directeur Hems van Heek.

Het echte beeldhouwwerk werd precies een jaar later onthuld, op 15 november 1959. Het toont drie vrouwenfiguren in drie verschillende levensfasen. Van links naar rechts zijn dat de schikgodinnen Clotho, Lachesis en Atropos. De eerste spint een draad, de tweede bepaalt de lengte ervan en de derde knipt de draad door met een grote schaar, gedrieën het levenslot van de mens symboliserend. Het onderwerp van dit kunstwerk lijkt eerder betrekking te hebben op een spinnerij dan op een weverij, maar Grégoire ving dit manko op door met de duidelijke verticale en horizontale banen de schering en inslag van een weefsel te verbeelden. Verder worden de figuren bekroond met allerlei attributen die naar het weefproces verwijzen. Onder de groep zijn de jaartallen van het honderdjarig bestaan in de steen gehakt – 1858-1958 – en de letters vHc (Van Heek & Co) met een kroontje erboven, verwijzend naar de nieuwe koninklijke status.

De afbraak
In 1977 werden de naastgelegen fabriekscomplexen van Van Heek & Co, Transvaal en Oostburg, afgebroken, maar het gebouw van Weverij Rondweg bleef nog een kleine vijftig jaar staan. Na aankoop in 2005 heeft De Woonplaats nog even overwogen dit bijzondere gebouw met zijn vernieuwende binnenarchitectuur te sparen en er een nieuwe bestemming aan te geven, maar dit was financieel niet haalbaar, alleen al vanwege het vele beton dat erin verwerkt was.

Nadat de sloopvergunning was aangevraagd, bleek geen rekening te zijn gehouden met het historische kunstwerk. De Vereniging Familie van Heek en wijkraad Velve-Lindenhof maakten hun zorgen kenbaar, en binnen enkele politieke partijen werd de kwestie op de politieke agenda gezet.

Bijna vernield
Toch ging het nog bijna mis…
Jo Siepel-Mensink (1936), die al 76 jaar in de Lage Bothofstraat woont en zich altijd flink heeft ingezet voor de wijk, was getuige van de sloop van de weverij en de bijna-vernietiging van Grégoires kunstwerk. Zij vertelt: "Ik liep er toevallig langs en zag een paar mannen bovenaan een trap met grote betonboren, bezig het beeld eruit te hakken. "Wat doen jullie daar?!, riep ik naar boven. "Dat moet worden afgebroken. "Niets daarvan! Ik maak er werk van! Dit beeld hebben wij nog als arbeiders geschonken. "Toen zijn ze opgehouden. Ik heb het doorgegeven aan een journalist van Tubantia, en die heeft er verder werk van gemaakt en contact opgenomen met De Woonplaats. Degene die erover ging, heeft het stop gezet.

De woningcorporatie besloot de beeldengroep op te slaan voor latere herplaatsing in de geplande nieuwbouw. In 2009 kreeg het Winterswijkse steenhouwersbedrijf Slotboom BV opdracht het kunstwerk voorzichtig te ontmantelen, nadat het bijna vijftig jaar boven de ingang van de vroegere weverij had gezeten. Het loshakken van de poreuze zandsteen was een delicaat proces dat twee weken in beslag nam. Jo Siepel was echter nog niet gerustgesteld:

"Daarna ontstond er weer een discussie over de nieuwe plek in Enschede. Ze wilden ermee naar Roombeek. We hebben gezegd: 'Nee, die beelden horen hier bij de wijk.' Toen wilden ze het in stukken zagen en op elke hoek van het nieuwe woongebouw een beeld plaatsen. Dat kon natuurlijk helemáál niet.

Gelukkig is dit plan niet doorgegaan, met dank aan de doortastende Jo! Haar betrokkenheid hangt overigens samen met haar verleden. Als 14-jarige ging ze werken bij Transvaal: 'Stoffen die uit de weverij kwamen, moesten we controleren. Als er een foutje in zat, herstelden we die met de hand. Het was flink aanpoten.' Haar man leerde ze ook bij Van Heek & Co kennen; hij werkte op de afdeling naast haar. Toen ze in 1964 gingen trouwen, stopte ze met werken.

De toekomst

In 2019 werd het appartementencomplex op de voormalige plek van Weverij Rondweg voltooid. Het bevat 82 huurappartementen van circa 80 m2 en 18 iets grotere appartementen die in de vrije sector worden verhuurd. Bovendien zijn aan de kant van het spoor nog zes particuliere woningen met drie lagen en een tuin gebouwd. 'Met het wooncomplex De Schikgodinnen geven we de wijk een nieuwe impuls en is de herinnering aan het verleden levend gehouden.' Het leek er even op dat schikgodin Atropos de levensdraad had definitief doorgeknipt, maar het tegengestelde is waar. De wijk Velve-Lindenhof bloeit straks als nooit tevoren!

Stichting Textielhistorie Twente

Marlies Enklaar

15 november 2019

Geraadpleegde bronnen:

Interview met Jo Siepel-Mensink, oktober 2019

Jan Haverkate, 'Van Heeks noodlot-godinnen', Tubantia, 11 september 2010

Bert Helligers, 'Decenniaoude beeldengroep teruggekeerd op oude plek in Enschede', Tubantia, 1 november 2019

Hans de Man, 'Monument zonder status. Het vergeten Van Heekcomplex aan de Lage Bothofstraat', Bijlage Historisch Onderzoek Van Heek complex te Enschede, werknr. 07.36, DAAD Architecten BV, Beilen, 2007

'Onthulling beeldhouwwerk aan de Weverij Rondweg en overdracht aquarium', de MIK (bedrijfsblad Van Heek & Co), 1959

'Schikgodinnen verhuizen tijdelijk naar Winterswijk', Tubantia, 27 oktober 2009

Marijn Smeehuijzen, 'De drie schikgodinnen aan de Lage Bothofstraat', www.achteruitkijkspiegel.nl.

Meer berichten

Het lokale nieuws in uw mailbox ontvangen?

Aanmelden